15 oktober 2009
emoties

-vervolg-

Emoties
dirigenten of stoorzenders?

Mark Nelissen

professor in de gedragsbiologie aan
de universiteiten van Antwerpen en Hasselt

Empathie

Wellicht de sterkste motor die de samenwerking bij de mens stuurt is empathie, wat verschilt van medeleven. Bij medeleven kennen we de emotie van een ander, bij empathie voelen we die echt zelf. Wie een emotie bij een ander – vriend of vreemde – waarneemt, voelt in grote mate wat die ander voelt. We moeten er niet aan twijfelen dat empathie het sterkst is ontwikkeld bij de mens, maar de neurologische basis waarop empathie kan groeien komt ook bij andere diersoorten voor. Die basis wordt gevormd door de spiegelneuronen. Het zijn neuronen die actief worden bij het waarnemen van een handeling zonder die handeling zelf uit te voeren. Bij de mens is vastgesteld dat spiegelneuronen ook actief zijn bij emoties. Iemand iets zien ervaren, wordt gespiegeld in het zelf ervaren. Het is niet zo onlogisch te stellen dat dit mechanisme aan de basis ligt van empathie.

Een emotie waarnemen via een gezichtsexpressie stimuleert dezelfde neuronen als voor die expressie zelf, en – wetende dat de uitdrukking van een emotie kan leiden tot het voelen van die emotie – voel je wat een ander voelt. Men kan zich voorstellen dat het mechanisme van de spiegelneuronen aanvankelijk enkel een motorisch belang had, bij het leren nadoen van handelingen, maar dat het evolutionair is uitgegroeid tot een sterk cement tussen groepsleden. Empathie is een optimaal mechanisme om allianties en samenwerking te bevorderen. Bijvoorbeeld via troostgedrag, men voelt het verdriet van een ander en weet daardoor op welke manier men dat leed kan lenigen. Empathie is ook de basis van de aanstekelijkheid van vreugde, angst, walging…
 
Het is onze stelling dat empathie een sterk evolutionair voordeel had. De baten van een emotie moeten immers niet beperkt blijven tot één individu. Door de empathie worden ze zeer snel overgedragen op groepsleden die mee kunnen profiteren van de orkestrerende dirigent. De emotie vloeit als een bindmiddel van het ene individu naar het ander, een beetje als een psychologische bloedstroom in een groep. Bij de aanvang van een gezamenlijke taak beginnen alle sturende krachten door de groep te stromen: de vreugde-emotie van één deelnemer wordt overgenomen door het gezelschap en enthousiasmeert hen, dat wordt versterkt door een woedegevoel van een andere die beter wil presteren dan een concurrerende groep, maar wordt wat getemperd door een angstgevoel van een derde deelnemer, bijgestuurd door… en ga zo maar door. Alle oorzaken van de individuele emoties kunnen hun belang hebben voor de hele samenwerkende groep, empathie zorgt voor de boekhoudkundige optelling ervan. Elk lid van de gemeenschap heeft baat bij dat systeem, dus kan natuurlijke selectie het hebben bevoordeeld en werden de samenwerkingsverbanden bij de coöperatieve mens steeds intenser.

Hersenen en emoties

Net als alle gedragselementen hebben emoties een neuraal substraat. Ze kunnen niet worden toegewezen aan één plaatsje in het brein, ze zijn steeds het resultaat van de werking van meerdere circuits in de hersenen. Evolutionair oude emoties (zoals angst) moeten we in oude hersengebieden zoeken, meer recente (schuldgevoel) in modernere zones. Het evolutionair oude limbisch systeem neemt hierbij een centrale plaats in. Het is belangrijk bij het genereren en controleren van emoties, zij het in samenwerking met andere hersengebieden.
 
De amygdala (of amandelkern) in het limbisch systeem roept vooral zeer oude emoties op, zoals woede en angst. Als de zintuigen prikkels opvangen die een reactie van woede of angst kunnen oproepen, dan doen deze prikkels – na langs de thalamus te zijn gepasseerd – in de amygdala hun werk, supersnel en volledig buiten het bewustzijn. Wij nemen zulke angst- of woedeprikkels waar zonder dat we beseffen dat die een effect op ons hebben, en toch wordt de amygdala meetbaar geactiveerd. Deze oeroude kern werkt dus autonoom, los van de circuits die de eigenlijke zintuiglijke verwerking moeten doen. Dat betekent niet dat de amygdala volledig geïsoleerd is van de hogere hersenen, ze ontvangt ook complexe informatie vanuit de hogere hersencentra. De informatie die de specifieke hersenschorsgebieden (voor het zicht, het gehoor…) heeft bereikt kan na herkenning en verwerking naar de amygdala worden gestuurd om een emotie aan te maken. Dat is een tragere weg dan deze die rechtstreeks van de thalamus naar de amygdala loopt. De evolutie heeft de werking van deze kern verfijnd door samenwerking met de moderne hersengebieden te voorzien.
 
Evolutionair recentere emoties worden gegenereerd in modernere hersengebieden, in de neocortex. Een belangrijke zone is het ventromediaal deel van de voorhoofdskwab. Dit hersengedeelte kan complexere prikkels voor sociale emoties verwerken. De rechter kwab van deze cortex staat eerder in verband met negatieve emoties, de linker met positieve. Richard Davidson en zijn medewerkers stelden vast dat de linker kwab de negatieve gevoelens die afkomstig zijn van de amygdala de pas kan afsnijden, ze kan zeer snel een negatieve emotie onderdrukken. Misschien ligt de kracht die de negatieve basisemoties aan de leiband kan houden in het rationeel denken van de linker hersenhelft. 

Emoties en gevoelens

Tot nu spraken we over het mechanisme van de emotie zelf, het automatisme dat door evolutionaire krachten is ontworpen om een goede oplossing te bieden wanneer we plots geconfronteerd worden met een probleem. Het gaat hier wel degelijk om een automatisme, men is zich er niet van bewust, men voelt het niet. De emotie helpt bij het oplossen van een probleem zonder dat we dat weten! En toch zal eenieder zeggen wel degelijk te weten dat hij bang of verdrietig of blij was. Hier zijn gevoelens aan het werk. Emoties kunnen inderdaad gepaard gaan met gevoelens, maar dat hoeft niet altijd zo te zijn. Men zal dan ook alleen de emoties kennen die men ook gevoeld heeft. Essentieel is de gevoelswaarde, die kan positief of negatief zijn. Dat is niet toevallig, want emotionele gevoelens hebben belangrijke functies. Bijvoorbeeld, gevoelens zorgen voor een waakzaamheid van het brein met betrekking tot de omstandigheden die de emotie hebben opgeroepen. Met die omstandigheden moet rekening worden gehouden, anders zou er geen emotie zijn opgewekt. Het brein kan een verdergaande oplossing zoeken.

Een andere functie is de bijdrage van gevoelens tot leerprocessen die het individu toelaten om voor de toekomst profijt te halen uit een ervaring. Als er zich een angstwekkende of plezierige situatie heeft voorgedaan, is het aangewezen dat de informatie daarover wordt gestockeerd om later gebruikt te worden. Zodoende kan een negatieve situatie worden vermeden, een positieve worden opgezocht. Zulk leerproces steunt op straf of beloning. Een slecht gevoel bij een negatieve situatie is een straf, het leert de situatie te vermijden. Een goed gevoel bij een positieve situatie is een beloning en leert de situatie op te zoeken.
 
We zien hier dus een evolutionaire lijn. Lagere diersoorten kunnen automatisch handelen om aan een negatieve prikkel te ontsnappen. Bij hogere soorten ontstond een regelend mechanisme dat die handelingen stuurt, de emotie, wat een aanzienlijke verbetering inhield doordat handelingen efficiënt konden worden gecoördineerd. Nog later, bij de hoogst ontwikkelde soorten, werden die emoties gekleurd met gevoelens om de complexe werking van de neocortex in te schakelen en verdergaande oplossingen te zoeken. In grote lijnen zouden we kunnen stellen dat tijdens de evolutie het zwaartepunt van de oplossingen verschoof van spieren over hersencentra naar de geest.

Tot slot

Concluderend kunnen we emoties begrijpen als biologische, evolutionair gevormde processen. In eerste instantie zijn het overlevingsmechanismen. Bij de mens – nog meer dan bij andere soorten – zijn het ook katalysatoren voor socialiteit. Ze vormen een sociale bloedsomloop die mensen aan elkaar bindt en biedt ze de mogelijkheid om bijzonder complexe samenwerkingsverbanden te smeden. De ontwikkeling en perfectionering van emoties was een essentiële stuwkracht in de evolutie van de mens om te worden wat hij nu is: een supersociaal wezen.
 
Dit artikel van Mark Nelissen is eerder verschenen in Psyche& Brein, nummer 3, 2009

Gegrepen door emoties
Paul Ekman
Ekman P. (2003). Gegrepen door emoties. Wat gezichten zeggen. Amsterdam: Uitgeverij Nieuwezijds.

Handbook of Emotions
Lewis M. & Haviland-Jones J.M. (eds.) (2000). Handbook of emotions (Second edition). New York: The Guilford Press.

De brein machine
Mark Nelissen
Nelissen M. (2008). De Brein Machine. De biologische wortels van emoties en gevoelens, een darwinistische kijk. Tielt: Lannoo.

vergelijkbare onderwerpen:
SQ als motor van dynamiek
Drijfveren - intrinsieke motivatie leidt tot betere resultaten
MatriXmethode bij leer- en gedragsproblemen, mentale en emotionele problemen
gedragspatronen: vrienden of demonen?

Even voorstellen: Mark Nelissen

Mark Nelissen is professor in de gedragsbiologie aan de universiteiten van Antwerpen en Hasselt. Hij heeft veel bijgedragen tot de verspreiding van de evolutiegedachte bij de Nederlandstalige bevolking.

 Hij is Doctor in de Wetenschappen en Geaggregeerde voor het Hoger Onderwijs en doceert Celbiologie & Genetica, Toegepaste Gedragsbiologie, Gedragsbiologie (Antwerpen), Gedragsbiologie (Hasselt), Dierenwelzijn, Menselijk Gedrag & Evolutiepsychologie, Biologische Antropologie en Ethologie

Naast diverse nevenfuncties, woordvoerder- en lidmaatschappen is hij lid van de Raad voor Advies van EOS en schrijft hij de blogs "De bril van Darwin" voor EOS. Verder heeft hij diverse boeken gepubliceerd.

Lexicon van de gedragsbiologie (1996), Introductie tot de gedragsbiologie (1997), De bril van Darwin (2000), Waarom we willen wat we willen (2004) en De Brein Machine (2008) 

De brein machine Mark Nelissen

De bril van Darwin Mark Nelissen

Waarom we willen wat we willen Mark Nelissen

Voor uitgebreid cv en contactgegevens: klik hier >>

artikelen van auteur:
Emoties: dirigenten of stoorzenders

bron:  www.menscentraal.nl