20 juni 2009
cultuurbewuste organisatie

Het belang van een missiegedreven
en cultuurbewuste organisatie

ABN AMRO in historisch perspectief

Rijnlandse, Angelsaksische, Latijnse en Oosterse cultuur

Dennis van der Spoel

strategieadviseur en programmamanager bij Acumen

Equity-maatschappijen en hedgefondsen doen veel stof opwaaien. De discussie over de positieve en negatieve aspecten laaide weer op toen ABN AMRO in gesprek ging met Barclays en er enkele kapers op de kust verschenen. Veel nationalisten en romantici met enig historisch besef wijzen ons er graag op dat met een overname van ABN AMRO ruim 400 jaar aan historie verdwijnt. De ABN AMRO komt immers deels voort uit de Nederlandsche Handel-Maatschappij die in 1824 door koning Willem I werd opgericht om de enkele jaren eerder ter ziele gegane Vereenigde Oost-Indische Compagnie weer leven in te blazen.

De Vereenigde Oost-Indische Compagnie (vaak afgekort tot VOC) en ook de Nederlandsche Handel-Maatschappij (NHM) waren uiterst succesvolle Nederlandse handelsbedrijven die in de 17e, 18e en 19e eeuw het overheidsmonopolie bezaten op de handel met Azië. De VOC (1602-1799) was lange tijd het grootste handelsbedrijf ter wereld dat op Azië voer. Het was ook de eerste echte multinational ter wereld en wordt eveneens gezien als het eerste bedrijf dat aandelen uitgaf, teneinde de bouw en exploitatie van schepen te kunnen bekostigen. De NHM mocht ook bankieren en zelfs geld drukken voor de Nederlandse en Britse koloniën in Azië.

Het is dus des te smeuïger dat het bedrijf dat de aandeelhouderswaarde uitvond er nu zelf ten prooi aan valt. Maar afgezien van nationalisme en historisch besef gaapt er een veel fundamentelere kloof tussen de aan de discussie deelnemende partijen, namelijk verschillende door de eeuwen heen gevormde culturen die sinds de tweede wereldoorlog sterk in beweging zijn.

Cultuurstromen in Nederland

In Nederland kennen we vier dominante cultuurstromen:

  * De Rijnlandse cultuur
  * De Angelsaksische cultuur
  * De Latijnse cultuur
  * De Oosterse cultuur

De discussie over hedgefondsen vindt vooral plaats vanuit de eerste twee cultuurstromen, maar dat gaat veranderen. De Rijn heeft een enorm belangrijke rol gespeeld in de verspreiding van de eerste drie cultuurstromen. Vandaar dat de discussie hier ook het heftigst is.

Oorsprong der culturen

De discussie is zo oud dat zijn oorsprong kan worden teruggevoerd tot het jaar 9 AD toen de Romeinse legioenen onder Varus in de pan werden gehakt in het Teutobergse woud. De expansie van het Romeinse rijk en hun Latijnse cultuur werd door de Germanen gestopt bij de Rijn. Dit maakte later de weg vrij voor het ontstaan van de Angelsaksische en Rijnlandse culturen.

De Latijnse cultuur vindt zijn oorsprong rond de Middellandse zee in de eerste 500 jaar voor Christus. In deze periode volgde een aantal gebeurtenissen elkaar op. Ten eerste was er de onderlinge strijd tussen de Griekse stadstaten, waardoor Rome kon ontstaan. Na de val van Troje in 1180 BC vluchten enkele overlevenden via Sicilië en Carthago naar Latinum en namen hun Griekse kennis, cultuur, krijgskunst en goden mee. De Latijnse heerser Latinus verschafte hun asiel. Met de kennis van de Trojanen wisten de Latijnen de Etrusken te verjagen. Later veroverden de Etrusken Rome opnieuw met behulp van opgedane Griekse kennis. Door de versmelting van Etrusken, Latijnen en Trojanen kon Rome later uitgroeien tot de bepalende factor in onze westerse cultuur. De Grieken speelden hierbij een belangrijke rol. De oorlogen van de Grieken met de Perzen tussen 490 en 481 BC verenigde de kijvende Grieken tijdelijk tot 431 BC. Dit leidde tot voorspoedige handelsbetrekkingen, maar ook tot economisch opportunisme en de grondbeginselen van de democratie. Alexander de Grote, de Macedonische vorst, bracht door zijn veroveringen de culturen van de Middellandse zee en het Midden-Oosten tot elkaar tussen 334 en 331 BC.

De opkomst van Carthago bracht Noord-Afrikaanse invloeden tot diep in het Iberische schiereiland. Na een dispuut met Rome over het eiland Sicilië versloeg de Carthaagse veldheer Hannibal tussen 218 en 216 BC tot drie keer toe de Romeinse legioenen. Zo verschafte hij zich een vrije doortocht naar Rome, maar zag daar vanaf wegens het ontbreken van voldoende belegeringsmaterieel en voorraden. Een cruciale vergissing. Enkele jaren later versloeg de Romein Scipio met een minderheid aan manschappen bij verassing een Carthaags-Numibisch leger en veroverde en verwoeste Carthago. Hierdoor werd Rome de onbetwiste heerser over het Middellandse-Zeegebied en kon uitgroeien tot de eerste echte supermacht.

Deze gebeurtenissen gaven vorm aan het Romeinse rijk dat ruim 1000 jaar de cultuur bepaalde in grote delen van Europa en tot vandaag de dag mede de cultuur bepaald rond de Middellandse Zee, in het Midden-Oosten, Europa onder de Rijn en Donau en in Latijns Amerika. Het politiek-economische systeem en de wetgeving in deze gebieden zijn terug te herleiden tot de Romeinse tijd. De Romeinen vonden het echter verspilde moeite om hun systemen en rechtspraak volledig te exporteren naar Britannia, dat als een wilde en opstandige provincie werd beschouwd. De verschillen tussen de Angelsaksische en de andere culturen vindt hier zijn oorsprong.

De Romeinse heersers Hadrianus en Antoninus bouwden een eeuw na de slag in het Teutobergse woud de noordelijke muren op en over de grens tussen het huidige Engeland en Schotland om de Picten en Kelten onder bedwang te houden. Weer 300 jaar later trachtte Rome tevergeefs haar rijk te verdedigen tegen aanvallen op de Europese grenzen door onder meer de Westgoten, de Hunnen, de Oostgoten en de Vandalen. Britannia werd ontruimd. De Hadrianuswal, evenals de Antoninuswal, vonden hun einde in overbodigheid. Groepen Juten en Friezen, maar met name Angelen en Saksen staken van achter de Rijn de Noordzee over en namen Britannia in bezit. Min of meer geromaniseerde Kelten werden verdreven naar ’s lands uithoeken Wales, Cornwall, Schotland, Ierland en zelfs Armorica - het huidige Franse Bretagne.

De Saksen zijn een Germaans volk uit het Noorden van Europa, regio het huidige Duitsland en het oostelijk deel van het huidige Nederland. De Angelen waren een Germaans volk uit het noorden van Europa. De kern van hun gebied was waarschijnlijk gelegen in Sleeswijk. Naar het schijnt zijn alle leden van de stam der Angelen in de loop van de 5e eeuw overgestoken, want nadien is er nergens op het vasteland meer iets vermeld over hen. Dit in tegenstelling tot de Saksen, Friezen en Juten wier afstammelingen heden ten dage nog in grote getale in hun oude stamlanden wonen. Engeland is dus naar de Angelen genoemd. Ook woorden als Engels, Angelsaksisch en anglofiel zijn direct of indirect van deze stamnaam afgeleid.

De achtergebleven Saksen in Duitsland hielden nog lang vast aan hun Germaanse godsdienst maar werden door de Franken onder leiding van Karel de Grote met geweld bekeerd tot het christendom en ingelijfd bij het Frankische Rijk. In de middeleeuwen was Saksen een belangrijk onderdeel van het Heilige Roomse Rijk. In Groningen, Drenthe, Overijssel, Achterhoek en Noord-Duitsland zijn de aan de taal van de Saksen verwante Nedersaksische dialecten nog steeds de belangrijkste streektaal.

Zo zorgde de Katholieke Kerk tot ver na de ondergang van het Romeinse Rijk voor verdere verspreiding van de Romeinse cultuur over het Europese vasteland, ook achter de Rijn en Donau. Het Heilige Roomse Rijk was een politiek conglomeraat van landen in West- en Centraal-Europa dat ontstond in 962 uit het oostelijke gedeelte van het Frankische Rijk. Het Rijk bestond als Centraal-Europese mogendheid in wisselende samenstelling en mate van samenhang 944 jaar, tot het werd opgeheven in 1806.

In de 15e eeuw werd de naam uitgebreid tot Heilige Roomse Rijk der Duitse Natie (Sacrum Romanum Imperium Nationis Germanicae in het Latijn). Het Rijk werd ‘Rooms’ genoemd, omdat het werd ingesteld als voortzetting van het Romeinse Rijk. Dit werd door de toenmalige Westerse wereld gezien als zeer belangrijk, want christelijke profetieën (zie het Bijbelboek Daniël) hadden voorspeld dat de wereld na het vierde rijk (het Romeinse Rijk) zou vergaan.

Later ontwikkelde de Rijn zich als scheidslijn tussen de invloedssferen van de Rooms Katholieke kerk en de Protestantse stromingen. De Anglicaanse kerk ontwikkelde haar eigen stroming.

Cultuurstromen en geografie

Het woord ‘Angelsaksisch’ verwijst dus naar de twee volken, de Angelen en Saksen, die de voorouders vormden van de huidige bevolking van Engeland. Angelsaksisch (of Angel-Saksisch) wordt tegenwoordig over het algemeen gebruikt als bijvoeglijk naamwoord als de “Engelse of Engelstalige wereld” bedoeld wordt, met name het Verenigd Koninkrijk, Ierland en de Verenigde Staten van Amerika.

Rijnlands staat tegenwoordig voor de “Germaanse wereld” boven de Rijn ofwel Noordwest Europa (Scandinavië, de Baltische Staten, Noord en Oost Duitsland en Noord Nederland). Maar vaak wordt met de term ook bedoeld te duiden op de landen waar de Rijn doorheen stroomt.

Latijns staat tegenwoordig voor Italië, Frankrijk, Spanje, Portugal en Latijns-Amerika. Maar haar invloed laat zich ook nog voelen rond het gehele Middellandse Zeegebied tot in het Midden-Oosten en Noord-Afrika, geheel Zuid-Amerika en het grootste deel van Katholiek Europa. In Nederland en België vinden we restanten in de Bourgondische subcultuur onder de Rijn.

Kenmerkend is dus dat zowel de Rijnlandse als de Angelsaksische cultuur hun oorsprong vinden onder de Germaanse stammen achter de Rijn. De Angelsaksische cultuur is echter gevormd door harde kolonisatiestrijd van Groot-Brittannië en later Amerika zonder de invloed van Romeinse systemen. De Rijnlandse cultuur is gevormd door de sociale cohesie van de achtergebleven Germaanse stammen in de betrekkelijke veiligheid van de Rijn waar Romeinse politiek-economisch systemen en rechtspraak langzaamaan gemeengoed werden.

Frappant is dat Amerika wordt gezien als de leidende exponent van de huidige Angelsaksische managementcultuur. Het was immers Peter Stuyvesant (een Rijnlandse Fries) die ten tijde van de gouden eeuw namens de West-Indische Compagnie de basis legde voor het Amerikaanse economische model met de uitbreiding van Nieuw-Amsterdam (huidige New York) op Manhattan. Ook de New Yorkse stadsdelen Harlem (Nieuw Haarlem), Bronx (Johan Bronck), Long Island (Nassau) en Brooklyn (Breuckelen) werden door hem gesticht of uitgebreid. De Verenigde Oost-Indische Compagnie en de West-Indische Compagnie waren de eerste naamloze vennootschappen en dat model vormde de basis van denken in termen van aandeelhouderswaarde wat door de Engelsen en latere immigranten is gecultiveerd. Van invloed was ook een aantal Franse filosofen en politici ten tijde van de Franse Revolutie. Hedendaags New York is het boegbeeld van de huidige kapitalistische en Angelsaksische managementcultuur.

vervolg van artikel:

<< Previous    [1]  2  3    Next >>