20 mei 2009
cultuurbewuste organisatie

- vervolg -
Het belang van een missiegedreven
en cultuurbewuste organisatie

ABN AMRO in historisch perspectief

Rijnlandse, Angelsaksische, Latijnse en Oosterse cultuur

Dennis van der Spoel 

strategieadviseur en programmamanager bij Acumen

Kenmerken van de verschillende culturen

De Rijnlandse managementcultuur is gebaseerd op een open overlegstructuur, maatschappelijke consensus en kwalitatieve vakkennis. In tegenstelling tot het Angelsaksische organiseren gaat het Rijnlandse model uit van het vakmanschap van de uitvoerenden. Deze vakmanschap-is-meesterschaps-gedachte voert terug tot de middeleeuwse gildenstructuur in Duitsland, Vlaanderen en Nederland. Het Rijnlandse model gaat uit van samenwerking en een stakeholder-benadering. Elk initiatief moet iets opleveren voor alle betrokkenen (win/win). Het doel van een bedrijf is om producten te maken waar de maatschappij iets aan heeft. Winst is een noodzakelijke voorwaarde voor continuïteit, maar geen doel op zich. Zelfsturende teams zijn een exponent van de Rijnlandse filosofie. Adidas sponsort sportteams om haar kernwaarde uit te dragen.

De Angelsaksische managementcultuur daarentegen gaat uit van sterk leiderschap en een strakke hiërarchie. Men verheerlijkt ondernemerschap tot het punt waar men er van uit gaat dat mensen die vrijwillig voor een baan in loondienst kiezen haast wel incompetent moeten zijn. Angelsaksische managers hameren op concurrentie en shareholder-value. Dat betekent dat de winst van de één ten koste gaat van de ander (win/lose). Het doel van elk bedrijf is om winst te genereren voor de aandeelhouders. Het maakt de aandeelhouders niet uit hoe die winst tot stand komt, zij hebben geen band met het bedrijf of de producten die het verkoopt. Persoonsverheerlijking van succesvolle individuen past helemaal in het Angelsaksische denken. Nike sponsort individuele sporters die opvallen door hun individuele prestatie.

De structuur van de meeste Latijnse bedrijven is heel anders dan die van andere landen in West-Europa en Noord-Amerika. Hier floreert het midden- en kleinbedrijf. Verreweg de meeste bedrijven zijn typische familiebedrijven met het hoofd van de familie als een patriarch aan het hoofd van het bedrijf. De hiërarchie in deze bedrijven is groot: de patriarch is de baas en regelt en beslist vrijwel alles. Delegeren van besluitvorming en medezeggenschap van de andere werknemers - vaak familieleden - is er niet bij. Dit heeft soms negatieve consequenties op zowel het financiële vlak, als op dat van innovatie en efficiëntie. Een familiebedrijf wordt vaak gezien als een soort trustfonds om de welvaart voor de volgende generaties van de familie zeker te stellen, maar ook als de spiegel van de ijdele ziel van de heersende patriarch. Lotto sponsort dan ook vooral mooie beroemde masculiene mannen, waarbij de sportieve resultaten niet persé van doorslaggevend belang zijn.

Verschillende mensbeelden

Laten we ook eens kijken naar het mensbeeld dat achter de drie filosofieën verborgen zit. Bij het zoeken naar contrast zet ik het overigens scherper neer dan de werkelijkheid. Bij de Rijnlanders overheerst het optimistische mensbeeld. Dat spreekt zich uit over de sociale kant en de capaciteitenkant van de mens. Volgens dit overwegend linkse en feminiene mensbeeld worden mensen sociaal geboren met een groot potentieel aan mogelijkheden. Die capaciteiten zullen per mens behoorlijk uiteenlopen, ze bevinden zich op verschillende gebieden, maar toch heeft ieder mens zoveel mogelijkheden dat hij (op volwassen leeftijd) mee kan beslissen over vakinhoudelijke, politieke en economische zaken. Het streven is zoveel mogelijk gelijkheid te creëren. Hier speelt de overheid een rol in. Ook de andere overtuigingen zijn vanuit dit mensbeeld te verklaren: gelijkheid tussen man en vrouw, antipathie tegen elke vorm van discriminatie, sterallures of topinkomens en het idee dat de mensen sociaal genoeg zijn om hun eigen regels vast te stellen.

Dwang of betutteling van bovenaf hoort zoveel mogelijk afgeschaft te worden. Lutheranisme en Calvinisme hebben ook grote invloed gehad op de Rijnlandse cultuur. Naast hard werken moesten protestanten ook betrouwbaar, ijverig, eerlijk, ernstig en gezagsgetrouw zijn. Deze eigenschappen maakten veel Rijnlanders tot betrouwbare zakenpartners. De economie in het Rijnlandse denken is gebaseerd op het brengen van offers om een groter goed te verdienen. Geld is een rekeneenheid die daarbij soms kan helpen door de communicatie in ruilrelaties te versoepelen. Geld is voor een Rijnlander daarom belangrijk om in de primaire behoeften te kunnen voorzien. Maar daarna worden zaken als ontplooiing, plezier, geluk en gezondheid al gauw belangrijker dan geld. ‘Geld maakt niet gelukkig’ is een typisch Rijnlands gezegde.

pessimistisch mensbeeld

Achter de ideeën en waarden van Angelsaksen ligt een overwegend pessimistisch mensbeeld. De twee kanten daarvan zijn dat de mens niet als sociaal beschouwd wordt en dat er tussen mensen grote ongelijkheden in talenten en mogelijkheden bestaan. Uit het feit dat de mens van nature niet sociaal is, volgt dat er strakke en duidelijke regels en sterk leiderschap moeten zijn. Een hiërarchisch geordende samenleving waarin duidelijk is wie boven wie staat en waarin de regels duidelijk zijn, met een getalenteerde elite die van oudsher weet hoe er bestuurd moet worden is de garantie voor een goed functionerende samenleving. De kernwaarde van dit rechtse en masculiene mensbeeld is ongelijkheid. Die ligt opgesloten in een vrije marktsysteem waarin de overheid niet ingrijpt. Van daaruit is te verklaren waarom rechts op economisch gebied een terugtredende overheid prefereert.

Op zedelijk gebied, maar ook op het gebied van het handhaven van regels, moet de overheid juist sterk zijn. Zolang de levenswijze van de Angelsaks niet in gevaar komt gaat individuele vrijheid en verantwoordelijkheid boven alles. Maar is er een bedreiging of uitdaging, dan is er geen grotere chauvinist dan de Angelsaks en ligt de weg open voor een tijdelijk totalitair regime. Angelsaksen houden ervan om de werkelijkheid te versimpelen en in een model te vatten om het onderwerp zo beter te kunnen begrijpen. Voor de economie betekent dit dat zij haar in termen van geld zijn gaan beschouwen. Alles wat niet in geld kan worden uitgedrukt valt buiten de economie. Met geld denkt een Angelsaks al zijn behoeften te kunnen bevredigen en dus wordt zijn leven bepaald door geldzucht.

familie en vriendschap

Het mensbeeld van de Latijnen wordt bepaald door de verhouding van mensen ten opzichte van andere mensen en de verhouding tussen de mens en God(en). Deze verhoudingen worden bepaald door de agonale geest. Onder Latijnen wordt de cultus van de familie en vriendschap hoog in ere gehouden. Aan het hoofd van elke familie en elk bedrijf staat een patriarch. Deze leider moet uitmunten door moed, lichaamskracht en trouw aan het familie-ideaal. Het is voor de leider belangrijk om steeds de beste zijn. De leider beschikt alles en maar draagt daarentegen ook de verantwoordelijkheid voor het welzijn en de welvaart van elk familielid afzonderlijk. Ondanks de ogenschijnlijk masculiene uitgangspunten en het bijbehorende machogedrag staan onder het oppervlak ook de feminiene waarden in hoog aanzien, vooral tussen familieleden. Dit komt bijna overeen met wat tegenwoordig androgyn, een combinatie van warm en krachtig, wordt genoemd. Totalitaire systemen zoals het communisme, socialisme en fascisme vinden in de Latijnse cultuur vaak een goede voedingsbodem. Men is niet vies van kapitalisme, maar de sterke gemeenschapszin vertaalt zich maar al te vaak in nationalisme, chauvinisme en protectionisme waardoor liberalisme en het bijbehorende vrije marktprincipe als ongewenst wordt beschouwd.

netwerken en oude tradities

Zakelijke contacten worden vooral gelegd via netwerken en volgens eeuwen oude tradities. Het menselijk handelen wordt bepaald door de eer, want de eer is de enige garantie tot voortbestaan in “het hiernamaals”. Zonder eer is ieder handelen zinloos. Andere kenmerken van de Latijnse cultuur zijn levensgenieten en marchanderen. Latijnen zijn bijzonder Godsdienstig. Er bestaat een diepe kloof tussen mensen en goden (tegenwoordig God). God leeft in een toestand van zaligheid. En God bemoeit zich voortdurend rechtstreeks met het menselijke gebeuren. Maar dit heft het probleem van de menselijke verantwoordelijkheid niet op! Dat wil ook zeggen dat het naleven van morele normen niet noodzakelijk een daad van gehoorzaamheid is aan God en omgekeerd, dat het niet naleven van morele normen niet persé een daad van ongehoorzaamheid is jegens God. Economie draait voor de gemiddelde Latijn om eer, respect en trots. Geld is slechts een bron van bestaan.

Angelsaksen versus Rijnlanders

In het Nederlandse zakenleven hebben wij voornamelijk te maken met de Rijnlandse en Angelsaksiche culturen, al vinden we onder de Rijn in het Bourgondisme dus nog wel wat Latijnse invloeden, evenals in de inburgering van veel moslims uit het Middellandse Zeegebied.

De grootste clash tussen deze twee culturen vond plaats ten tijde van de Tweede Wereldoorlog. Toen de Amerikanen zich eindelijk actief met de strijd in Europa gingen bemoeien bleek dat de rigide bevelsstructuur van de Amerikanen het relatief gezien moest afleggen tegen de Auftragstactik van de Wehrmacht. Hoewel de kadaverdiscipline door Amerikaanse hollywood-produkties werd toegeschreven aan het Duitse leger was de werkelijkheid precies omgekeerd. De misvatting van een hiërarchische commandostructuur in Duitsland komt voort uit de formele wijze en het respect waarmee Duitsers elkaar plegen aan te spreken. Voor elke tien uitgeschakelde Duitse soldaten stonden vijftien uitgeschakelde Amerikaanse soldaten, ondanks een enorme overmacht aan mensen en materieel aan de kant van de Amerikanen. De Rijnlandse bevelstructuur bleek dus ten minste 50% effectiever. Hetzelfde beeld houden we over aan de eerste confrontaties van het Duitse Afrika Korps en het Engelse 8th Army in Noord Afrika. Dat beeld is na de Tweede Wereldoorlog sterk vertekend omdat geschiedenis over het algemeen wordt geschreven door de overwinnaars.

vervolg van artikel:

<< Previous    1  [2]  3    Next >>