Tweet
16 augustus 2011
vrouwelijk leiderschap
& genderdiversiteit

Hoezo vrouwelijk leiderschap?

De essentie van genderdiversiteit

Govert Derix

Filosoof, schrijver, adviseur

Een van de heftigste voordrachten over genderdiversiteit die ik ooit bijwoonde kwam uit de mond van Germaine Greer, een naam die, naar ik mag verwachten, in dit gezelschap boekdelen – of in elk geval vrouwelijke boekdelen – spreekt. In een afgeladen collegezaal van de Universiteit Maastricht sprak zij in 2004 de prestigieuze Dr. J. Tans-lezing uit. Toen ik voor mijn eigen voordracht van vanmiddag haar tekst van toen er nog eens bij pakte, bleek dat ik mij een uitermate extreme stellingname kon herinneren die ik echter in haar gedrukte tekst niet letterlijk kon terugvinden. Was hier sprake van censuur? Was Greer van haar eigen tekst afgeweken? Of zit er in mijn mannelijke hoofd een manipulator die haar woorden een draai gaf waardoor ik haar voor het karretje van mijn eigen mannelijke denkwereld kon spannen?

Feminisme en vrouwenstudies
Eerst iets over die denkwereld. Mijn kennismaking met het feminisme en vrouwenstudies (tegenwoordig betrekkelijk veilig ‘genderstudies’ genoemd: alsof de tweeslachtigheid hiervan moet suggereren dat de hardcore feministische strijd voor eens en altijd gestreden is) was als zodanig een schok. Het was aan het einde van mijn studie filosofie. De complete geschiedenis van de westerse wijsbegeerte – van Plato tot Augustinus tot Kant tot Marx tot misschien net niet tot Foucault en Derrida (allemaal mannen) – kwam uit de bus als één grote fallocentrische samenzwering. De penis als verlengstuk van de mannelijke hersenen of de mannelijke cerebraliteit als instrument van de fallus: het was alsof er een sluier werd opgelicht en ik in een geheim keek waarvan ik het bestaan niet voor mogelijk hield, maar dat zich meteen vanaf dat moment een niet meer weg te denken plek in mijn denken had verworven. Ik kon er niet meer omheen. Simone de Beauvoir beweerde dat mannen altijd slechts één ding achterna lopen. En jawel: de westerse filosofie was in een handomdraai te ontmaskeren als een bizar project ter onderdrukking van de vrouw. De bekende uitspraak van Thomas van Aquino dat de filosofie de dienstmaagd van de theologie moet zijn, kreeg ineens een dubieuze betekenis. Wat opdoemde was een monsterverbond tussen filosofie en een mannenheerschappij die in onze tijd nog eens extra vleugels kreeg door de consumentistische reductie van vrouwen tot baarmoeders en lustobjecten.

Vrouwelijke filosofie
De kennismaking met de vrouwelijke filosofie had iets van een ontmaagding. De blik in dat andere universum bleef voor altijd op mijn netvlies gegrift. En toen, terwijl ik samen met een groot deel van de wereld dacht dat de emancipatie van vrouwen eindelijk vrúcht had afgeworpen, stond daar Germaine Greer. In mijn herinnering stelde ze dat de opmars van vrouwen in directiekamers, raden van bestuur, bij de stembus, de overheid en op het slagveld níets voorstelde. Het waren vooral tekenen van een mislukking van het feminisme. Het deed me denken aan het project van de Europese Verlichting, dat vanaf de Franse Revolutie had moeten leiden tot een wereldwijde vrijheid en afschaffing van oorlog en armoede, maar dat in onze tijd leek te ontaarden in vrijblijvendheid. Greer ging zo ver te stellen dat het feminisme zich zelf de das had omgedaan door zich te confirmeren aan de mannenwereld. Iedereen ziet de vrouwelijke hardliners in boardrooms, de vrouwelijke soldaat in Abu Grhaib en superwoman Condoleeza Rice zó voor zich. Was dít waar de Mary Wollstonecrafts en Virginia Woolfs van deze wereld van gedroomd hadden? Nee dus.

Authentieke vrouwelijkheid
Toen kwam het extreemste. In mijn herinnering beweerde Greer dat authentieke vrouwelijkheid in de geschiedenis van de mensheid eigenlijk nog nooit een kans heeft gehad en wellicht zelfs nooit heeft bestaan. Vrouwelijkheid werd altijd vanuit het fallocentrisme benaderd, toegestaan, gevormd. Intussen leven we in een wereld waarin de gemiddelde vrouw amper overeenkomt met het ideaalbeeld van de vrouw waarmee massamedia en marketing tot in de verste uithoeken van de wereld de gaten in de markt penetreren. Bovendien maakt de gynaecologische technologie binnenkort een einde aan de noodzaak van vrouwen voor de reproductie van de soort. De ironie is kortom dat het zogenaamde succes van de emancipatie lijkt samen te vallen met het virtuele einde van het alleenrecht van vrouwen op traditioneel typisch vrouwelijke onderwerpen. Of zelfs het einde van een vrouwelijkheid die nooit kans heeft gehad te ontstaan, zich te ontvouwen, te bloeien. Of haar vleugels uit te slaan op een manier die recht doet aan een diepe intuïtie die iedereen – man en vrouw – kan herkennen die aandachtig in de spiegel kijkt van wat het betekent of zou kunnen betekenen om mens te zijn.

Greer is snoeihard – zo hard als alleen eerlijke vrouwen kunnen zijn (niets spannender en gevaarlijker dan vrouwen die de waarheid spreken: de drive achter menige heksenjacht, zie bijvoorbeeld de recente film Season of the Witch). In haar lezing The future of feminism schrijft ze: ‘Vrouwen die hun entree maakten in mannelijke instituties veranderden deze instituties niet, omdat de voorwaarde van hun succes was dat zijzelf veranderden’. Zeg maar: een voortzetting van de mannelijke macht met vrouwelijke middelen. Wat kortom op de loer ligt is een patstelling van de gemeenste soort, namelijk eentje waarvan het lijdend voorwerp (de vrouw in het bijzonder, de mens in het algemeen) het bestaan niet eens merkt.

Punt is namelijk dat wij ons amper een voorstelling kunnen maken van wat vrouwelijkheid zou kunnen inhouden. Want nogmaals: de vrouwelijkheid die op het spel staat, moet nog geboren worden. Net zoals de van oorsprong Europese Verlichting die in onze tijd op het spel staat, nog het licht moet zien. Het slot van Greers betoog getuigt dan ook van een bijna huiveringwekkende visionaire geest, vooral ook in het licht van de huidige revoluties in de Arabische wereld: ‘De volgende grote stap van de bevrijding van vrouwen zal niet van het door fantasie gedreven Westen komen, maar van die sterke en stille vrouwen die achter sluiers wachten op hun tijd.’ (In het kader van vanmiddag zou je hier een pleidooi voor hoofddoekjes in Limburgse boardrooms in mogen lezen. Werktitel: van aanrecht tot boardroom: het hoofddoekje als wenselijke constante.)

Nieuwe vrouwelijkheid
Nieuwe vrouwelijkheid... na dit alles lijk ik een beetje verplicht een tipje van die sluier op te lichten. Bestaat ze al? Wat is haar gezicht? Heeft vrouwelijk leiderschap een eigen gezicht?

Ik aarzel. De aanvliegroutes om hier iets over te zeggen, zijn legio. Lange tijd was het onder feministische filosofen bon ton om de vrouw te vereenzelvigen met het Andere. Waar het verklarende en instrumentele denken typisch mannelijk zou zijn, stond het vrouwelijk als een anonieme muze voor het niet-identieke en onverwoordbare. Tegelijk lijkt dit dualistische schema weer uit de koker van fallocentrisch denken te komen. Maar stel dat mannen inderdaad van Mars komen en vrouwen van Venus, is er dan niet iets zinvols te zeggen over de zon waar ze samen omheen draaien?

Het pad van de authenticiteit is vol voetangels en klemmen. Toch lijkt juist een beroep op authenticiteit de enige manier om over de schaduw van het man-vrouwdualisme en een eventuele dood van het feminisme heen te springen. Vrouwen én mannen moeten het aandurven zich te verhouden tot waar het bij mens-zijn in de kern om gaat. Die kern heeft alles te maken met zelfuitvinding en zelftechniek. De mens is het dier dat zichzelf met het schrift, met spiegels, met andere media én in verbinding met de ander steeds opnieuw uitvindt. Waar dit proces van zelfuitvinding stopt, stagneert de cultuur. Het Westen loopt op dit punt groot gevaar. Individualisering, de uitholling van het onderwijs en de bedreiging van het vermogen tot zelfstandig denken leiden er toe dat het engagement tussen mensen afneemt. Het lijkt makkelijker je via facebook tot elkaar te verhouden, dan via het levende interface tussen twee of meerdere gezichten.

….en nieuwe mannelijkheid
Ook de kansen voor een eventuele nieuwe vrouwelijkheid en – daarmee samenhangend – een nieuwe mannelijkheid worden daardoor bedreigd. De enige uitweg die ik zie, is door rituelen, ruimtes en relaties te scheppen waarin het spel van menselijke zelfuitvinding nieuwe kansen krijgt. Van wal steken over het ‘innerlijke kind’ klinkt al gauw prinses-Irene-achtig. Maar als mannen en vrouwen iets met elkaar delen, dan is het die innerlijke stem die in sommige culturen ook wel is aangeduid als de innerlijke meester of meesteres. (Dat de eerste associatie hierbij een sadomasochistische kan zijn, geeft aan hoe ver we zijn afgedreven van onze essentie). Die innerlijke stem heeft mannelijke en vrouwelijke kanten die zijn te ontdekken door ernaar te luisteren, en waar je naar kunt luisteren door er ruimte aan te geven.

Er is wel gezegd dat vrouwen de oplossing kunnen zijn voor de grote problemen van deze wereld. Maar die wens van een stevige injectie vrouwelijkheid lijkt al verdacht snel ingegeven door de mannelijke wensdroom van de penetratie als zaligmakende oplossing.

Veld van ongekende diversiteit
Het punt is dat de toekomst van beide geslachten (en alles wat daar tussenin kan liggen) in het geding is. Van een spaakgelopen vrouwenemancipatie zijn ook mannen de grote verliezer. De enige manier om de existentiële leegte te overwinnen, is door elkaar in de ogen te kijken. Menselijk leven begint waar mensen elkaar aankijken: mannen en vrouwen, vrouwen en mannen, mensen en mensen. De manier waarop dat gebeurt is essentieel. Mensen die elkaar zonder angst en zonder beperking aankijken en daartoe worden aangemoedigd, ontdekken een veld van ongekende diversiteit. Het geheim van het leven zit ‘m in niet onbelangrijke mate in het menselijk gelaat. Is het toeval dat zoveel wereldleiders en andere mensen op cruciale posities slechts met de grootst mogelijke moeite over een waarachtige gezichtsuitdrukking beschikken? Maakt dat niet zichtbaar hoe moeilijk het is om integer te blijven in een wereld die ons van alle kanten verleid om onszelf te verraden?

De essentie van de discussie over diversiteit van mannen en vrouwen in alle mogelijke omgevingen (leger, boardroom, kerk, overheid) is dan ook dat wezenlijke verandering pas tot stand komt door je te verhouden tot de essentie van het bestaan. Juist in een tijd waarin technisch alles mogelijk is en vrouwen en mannen voor hun reproductie en genot steeds minder op elkaar lijken aangewezen, zou je tot het inzicht kunnen komen dat mensen meer dan ooit niet zonder elkaar kunnen.

Waarom hebben wij elkaar nodig?
Waarom hebben wij elkaar nodig? Die vraag is net zo essentieel als de vraag naar onze aanwezigheid op aarde. Het zou daarbij niet verbazen als de antwoorden van beide vragen in elkaars verlengde liggen. Wij zijn op aarde om te vieren dat we elkaar nodig hebben. Diversiteit is daarbij een sleutelwoord. Zoals biodiversiteit van levensbelang is voor de natuur, zo zijn culturele diversiteit én genderdiversiteit van kardinaal belang voor de toekomst van onze menselijkheid. Met als meest wezenlijke schakel de manieren waarop wij onze vrouwelijkheid en mannelijkheid steeds opnieuw en steeds zelfbewuster eigenhandig scheppen naar het evenbeeld van wat wij in het diepst van onze dromen willen zijn.

Rest de onvermijdelijke vraag of mijn verhaal typisch mannelijk was. Ik hoop het niet.

Domein van verkenning en ontdekking
De filosofie in het bijzonder en de wereld in het algemeen staat wat mij betreft voor de uitdaging het vrouwelijke sterker te laten gelden. Wát dat vrouwelijke echter is: daarop bestaan geen pasklare antwoorden. Enerzijds zijn misschien enkele essenties te omcirkelen, zoals een neiging tot samenwerking, harmonie en zorg voor elkaar. Anderzijds verwacht ik het meeste van die vrouwelijkheid die we nog moeten uitvinden en ontdekken. Zoals Moeder Aarde nog voor een groot deel een onbekende is, zo is ook het vrouwelijke in belangrijke mate een domein van verkenning en ontdekking, zonder de pretentie dat we ooit alles zullen begrijpen. Zolang dat zo blijft, is er hoop.

Nadenken over manieren waarop we dat onbekende kunnen cultiveren en inzetten voor het soort veranderingen waaraan onze wereld meer dan ooit behoefte heeft: graag roep ik u op om daar bij stil te staan en er werk van te maken.

gerelateerde onderwerpen:
Omdat de wereld wacht op jou: vrouwenpower
vrouwen en mannen verschillen - goozze model

Man Vrouw waarden en eigenschappen in mens en organisatie
Slow Motherhood

Even voorstellen: Govert Derix

Govert Derix (1962) is zelfstandig filosoof, schrijver en adviseur. Hij werd bekend met het managementboek The Vision Web (2000). Hierin beschrijft hij de oprichting en ontwikkeling van het bedrijf The Vision Web, waarin klassieke machtsstructuren zijn losgelaten, zodat de ontplooiing van de individuele werknemer voorop komt te staan.

In 2004 publiceerde hij Ayahuasca, een kritiek van de psychedelische rede (nominatie Socrates Wisselbeker). Het is een semi-persoonlijk boek dat verhaalt over de wonderlijke werking van het psychedelische middel ayahuasca. Zelf zegt hij hierover: "Er opent zich een perspectief op een completer begrip van de menselijke situatie. Je beleeft verbinding met belangrijke zaken die in ieder geval op dat moment uiterst reëel voor je zijn, zoals 'het goede, 'authenticiteit' van het zelf, en de zijnsgrond van alles." (Trouw, 2004)

Eind 2010 verscheen De wereldomwandelaar: “Terwijl de menselijke omgang met de planeet definitief in het honderd loopt, wandelt één man om de wereld en ontdekt de Theorie van Alles en daarmee de sleutel tot de versmelting van wetenschap, spiritualiteit en politiek” (flaptekst). Het boek is inmiddels een nieuwe Jules Verne, een nieuwe Bergrede (VPRO) en ‘de meest paradoxale constructie uit de Nederlandse literatuur’ genoemd.

Andere titels zijn Holofaust (Luisteren naar de stilte onder de crisis) en Eurosofie (samen met Léon Frissen, gouverneur van Limburg). In opdracht schreef hij circa twintig boeken over nieuwe manieren van werken, architectuur, zorg en gebiedsontwikkeling. Govert Derix woont en werkt in Maastricht, Brussel en Brazilië.

De wereldomwandelaar

The Vision Web / druk 1

Ayahuasca, eine Kritik der psyched...

bron: www.menscentraal.nl