12 februari 2009
Column Omdenken

Omdenken vs. vastdenken

Berthold Gunster

grondlegger van de Ja-maar® Filosofie 
en auteur van diverse boeken 

Toevallig kwam ik gisteren een aardig berichtje tegen. Misschien leuk om mee te beginnen. Ik las dat bij een stel in Duitsland een aantal jaren achtereen tijdens de vakantie elke keer werd ingebroken. Op een jaar gingen ze met vakantie en lieten ze de rolluiken echter bewust open. Inbrekers drongen opnieuw het huis binnen en deden (uiteraard) de rolluiken meteen naar beneden om ongestoord hun gang te kunnen gaan. Niet veel later werd het huis door de politie omsingeld en werden ze gearresteerd. Wat bleek? De bewoners hadden op de buitenkant van de rolluiken in grote letters geschreven: "Waarschuw de politie!" En daaronder als toelichting: "Wij zijn met vakantie. Als deze rolluiken naar beneden zijn, is dat het werk van inbrekers." Kijk, da’s nou een aardig voorbeeld van omdenken.

‘Omdenken’ is geen bestaand Nederlands werkwoord. Ik heb het van de Duitsers geleend (die het kennen als ‘umdenken’). Met ‘omdenken’ beschrijf ik het proces waarmee we problemen laten kantelen tot mogelijkheden. Het tegendeel van omdenken heb ik ‘vastdenken’ genoemd. Vastdenken is het proces waarmee we problemen juist in rampen laten overgaan.

Laten we deze twee begrippen eens leggen op de huidige kredietcrisis. Zo op het oog is het een irrationeel en onbegrijpelijk verschijnsel. Maar als je beter kijkt zie je voortdurend processen van ‘vastdenken’ plaatsvinden (en vooralsnog wat minder voorbeelden van omdenken). Bijvoorbeeld. De overheid maakt bekend dat ze ook financiële garanties beschikbaar stelt voor verzekeringsbedrijven. Wat is het doel? Dat het vertrouwen in die bedrijven bij het publiek toeneemt. Maar wat is het gevolg? Dat het vertrouwen juist afneemt. Is dat onlogisch? Nee, natuurlijk niet. Het is juist uiterst logisch. Want waarom, zo redeneert het publiek, zouden bepaalde bedrijven financieel geborgd moeten worden? Dat kan toch niet anders betekenen dan dat het niet goed met ze gaat?

Ook als het gaat om de hoge bonussen die aan topbestuurders worden uitbetaald kunnen we fascineerde staaltjes vastdenken waarnemen. In de poging de stijgingen te beteugelen verplichtte men bedrijven om de salarissen van hun topbestuurders openbaar te maken. Wat verwachtte men? Dat topbestuurders zich dusdanig zouden schamen dat ze financieel een toontje lager zouden zingen. Wat bleek echter het gevolg? Door de openbaarheid kon iedereen precies zien hoeveel (meer) andere topbestuurders verdienden. Het gevolg? De salarissen en bonussen zijn sinds de openbaarmaking juist gestegen. Zelfs in een nog hoger tempo dan daarvoor.

complexe problemen

Complexe problemen als de file, de kredietcrisis of de woningnood zijn niet geschikt voor eenvoudige niet-lullen-maar-poetsen oplossingen. Ze lijken zelfs ongeschikt voor elke oplossing. Het is de tragiek van de moderne tijd: de wereld is zo complex geworden, dat een verbetering op de ene plek bijna per definitie gepaard gaat met een verslechtering elders. Alleen door de werkelijkheid ’om te denken’ kunnen we nieuwe en blijvende mogelijkheden creëren. Neem bijvoorbeeld de wegwerkzaamheden aan de A10 rond Amsterdam. Het verkeer moest tijdens de werkzaamheden langzamer rijden en men verwachtte dan ook tijdelijk (veel) meer files. Wat bleek? Door langzamer te rijden stroomde het verkeer juist beter door.

vastdenken

De beste metafoor om ‘vastdenken’ te beschrijven is het beeld van een auto die met zijn wielen in de modder staat. Stel, je wilt eruit wegrijden. Gevolg? Hoe harder je gas geeft, des te dieper zak je er in weg. Zoals we met ‘vastdenken’ de ellende vergroten, zo kunnen we met een tegenovergestelde aanpak een probleem laten kantelen in een mogelijkheid. Een voorbeeld.

Alzheimerpatiënten leven in een andere wereld. Ze hebben de neiging regelmatig weg te lopen, op zoek naar een thuis dat niet meer bestaat. Het heeft uiteraard geen enkele zin om te zeggen dat ze dat niet mogen doen. Dat begrijpen ze nou juist niet. Ook het Benrath Senior Centre in Düsseldorf had met dit probleem te maken. Men moest regelmatig de politie inschakelen om op drift geraakte bejaarden terug te vinden. Totdat men een ingeving kreeg. Net buiten het terrein van het verpleeghuis werd een nepbushalte geplaatst. Een exacte replica van een gewone bushalte. Alleen zou hier nooit een bus stoppen. Patiënten die de neiging hebben weg te lopen, kunnen gemakkelijk weer bij de bushalte worden opgehaald. Verplegers benaderen de mensen voorzichtig, zeggen dat de bus ietsje later komt en nodigen ze uit om ondertussen een kopje koffie te drinken. Vijf minuten later zijn ze vergeten waarom ze ook al weer met de bus wegwilden. Het idee is zo succesvol dat verschillende andere instellingen ook nepbushaltes willen plaatsen.

In mijn nieuwste boek ‘Huh?! De techniek van het omdenken’ beschrijf ik in totaal vijftien verschillende strategieën waarmee je een probleem in een mogelijkheid kunt laten kantelen. Zo zou je de bovenstaande aanpak kunnen benoemen als de strategie van het accepteren. Door je niet te verzetten tegen de werkelijkheid, maar de dingen juist te accepteren zoals ze zijn, kun je vaak een nieuwe mogelijkheid creëren.

Een andere, soms zeer effectieve strategie is die van het ontregelen. Regels hebben als doel de dingen goed te regelen. Maar helaas is het effect van veel regels vaak juist het tegenovergestelde. Onze pogingen iets goed te regelen, maken het probleem er alleen maar erger op. Een voorbeeld. Het in Drachten centraal gelegen Laweiplein kende nogal wat ongelukken. Hoe goed men ook met verkeersborden de veiligheid probeerde te vergroten, het werd er in de loop der jaren alleen maar erger op. Meer ongelukken en een steeds slechtere doorstroming van het verkeer.

Hans Mondermann, ook wel bekend als de ‘Paganini van de verkeerskunde’, realiseerde op dit plein een radicaal project: hij liet alle verkeersborden, stoplichten, pijlen en andere visuele aanwijzingen rigoureus verwijderen. Het resultaat? Het aantal ongelukken op het plein is dramatisch gedaald en het verkeer stroomt bijna twee keer zo snel door. Door het verkeer niet te regelen. Inmiddels is de filosofie van Mondermann op Europees niveau omarmd en heeft bijvoorbeeld het Duitse stadje Böhmte 1,2 miljoen euro van de EU ontvangen om ook daar alle verkeerslichten en -borden te verwijderen. En Drachten is een waar pelgrimsoord geworden voor verkeerskundigen uit de hele wereld.

Overigens. Om terug te komen op het beginverhaal met de rolluiken. Zoals de bewoners een mooi staaltje omdenken wisten te produceren, zo getuigde het gedrag van de inbrekers juist van een fascinerend staaltje vastdenken. Hun eigen poging om niet gepakt te worden (de rolluiken dichtdoen) veroorzaakten juist het tegenovergestelde.

Life is beautiful …

Artikelen over een vergelijkbaar onderwerp:
gedachtepatronen doorbreken
gedragspatronen: vrienden of demonen?
oplossingsgericht werken
onderstroom en bovenstroom

Even voorstellen: Berthold Gunster

Berthold Gunster (1959) is grondlegger van de Ja-maar® Filosofie. Zijn eerste boek 'Ja-maar wat als alles lukt?' is een bestseller en vertaald in het Engels. Hij verzorgt onder de noemer Ja-maar® trainingen en workshops over cultuur, communicatie en leiderschap. Meer dan 275.000 mensen in binnen- en buitenland volgden inmiddels een Ja-maar® Programma.
 

Huh?! De techniek van het omdenken Berthold Gunster

Ja-maar, wat als alles lukt? Berthold Gunster

Ja-maar dilemmakaarten Berthold Gunster

Ja-maar ik ben wel leraar / Ja-maar toolkit Berthold Gunster , Herberd Prinsen

Yes-but, what if it all works out?

artikelen van auteur:
Omdenken vs. vastdenken