12 maart 2007
esthetisch verantwoord ondernemen

Schoonheid in organisaties
Op weg naar Esthetisch Verantwoord Ondernemen (EVO)

Steven de Groot

werkt als onderzoeker / advsieur bij KULTIFA. Een onderzoeks- en adviesburo dat zich richt op prestatieverbetering & esthetiek van kennisintensieve organisaties en kenniswerkers

Nederlandse organisaties zijn lelijk. Er werken lelijke mensen, die met lelijke motieven, in lelijke omgevingen en middels lelijke processen lelijke producten en diensten voortbrengen. Waar we ons dagelijks omringen met kunst, mooie dingen en vriendschappen, vergeten we oog te hebben voor schoonheid in ons werk. Schoonheid in organisaties, kan dat wat zijn? Dit artikel gaat in op wat schoonheid in organisaties zou kunnen zijn, wat het verschil is tussen productieschoonheid en schoonheidsproductie en hoe te werken aan organisatieschoonheid.

Wat is schoonheid? 

Tientallen filosofen zoals Plotinos, Augustinus, Kant, Aristoteles, Habermas, Van Acquino en Burke hebben de afgelopen eeuwen getracht de vraag te beantwoorden ‘wat schoonheid is’.  

Hoewel we moeilijk kunnen vaststellen wat schoonheid is, kan wel gesteld worden dat deze iets van doen heeft met kenmerken als harmonieus, in evenwicht, symmetrie, volmaakt, eenvoudig, zuiver, authentiek. Maar ook haast tegenovergestelde kenmerken noemt men als spannend, nieuw, uitdagend, innovatief, verassend, vreemd, apart. Ook woorden als elegantie, liefelijkheid en onschuldigheid, resoluutheid en robuustheid, directheid van expressie gebruikt men veel om waardering voor iets moois te uiten. 

Vaststellen wat schoonheid is anders dan het duiden van enkele kenmerken lukt dus niet. Wel kunnen we constateren dat schoonheid gradueel, subjectief en persoonsafhankelijk is en bovendien door de beleving dor tijd heen verandert. 

Met gradueel wordt hier de bandbreedte tussen mooi en lelijk bedoeld. De één vindt een pianoconcert van Mozart prachtig, terwijl een ander daarvan gruwelt. Schoonheidsbeleving is dus subjectief? Niet helemaal. Schoonbeleving wordt ook wel beschouwd als een individueel vermogen - een competentie - om schoonheid te kunnen herkennen en te waarderen. Men noemt dit ook wel esthetische sensitiviteit of esthetische sensibiliteit. Je kunt dit wel vergelijken met bijvoorbeeld muzikaliteit of oog voor mooie dingen dat de ene persoon meer bezit dan de ander.

Behoefte aan schoonheid 

Mensen hebben behoefte aan schoonheid. We omringen ons dagelijks met mooie dingen, mooie mensen, kunst en reizen naar landen waar we mooie culturen ontmoeten. Waar komt die behoefte aan schoonheid vandaan? Maslow’s hiërarchie van behoeften onderkent een behoefte aan schoonheid, waarbij gesproken wordt over esthetische behoefte.  

Hij stelde de motivatie-hiërarchie op, waarin de eerste typen van behoeften krachtiger zijn dan de latere en ook eerst bevredigd moeten worden, voor de volgende aan bod kunnen komen.  

Als we buiten ons werk een behoeft tonen voor schoonheid en deze dagelijks vervullen, hoe zit het dan met schoonheid in ons werk, waar we wekelijks zo’n 32 uur en dat ongeveer 40 jaar lang mee bezig zijn? 

Schoonheid in organisaties 

Nu we enig gevoel hebben bij wat schoonheid zou kunnen zijn, maken ik de overstap naar schoonheid in organisaties. Het onderwerp schoonheid in organisaties is niet nieuw. In de literatuur zijn grote bijdragen geleverd over dit onderwerp (aesthetics in organizations & organizational aesthetics) door Strati en Gagliardi (beiden afkomstig uit Italië, het land dat lang als het toonbeeld gold voor vormgeving). Zij hebben zich onder meer verdiept in gradaties van schoonheid en de typen dragers van schoonheid zoals huisstijl, kenmerken van medewerkers, de fysieke ruimte van de organisatie, de artefacten binnen organisaties en het management (de ‘manager als artiest’ en het management dat leert van leiderschap in een meer artistieke omgevingen zoals orkesten, ontwerpafdelingen, dansgezelschappen) 

In Nederland heeft Mathieu Weggeman in 2003 in zijn boek ‘Provocatief adviseren' het vraagstuk van de esthetische organisatie aangesneden. Hij introduceert daarin de term ‘esthetische organisatie’ en typeert deze als ‘een aantrekkelijke playground voor degene die gelooft dat je met elkaar meer kunt bereiken dan alleen en die zich realiseert dat de genoegens van het samenspel voor de solist verborgen blijven. (..) De esthetische organisatie is bovenal een oase voor de spelende mens die zijn ambities met anderen deelt en zich evengoed door hen laat inspireren’. Hij noemt een voorbeeld van een organisatie waarin de medewerkers, vooral die op de werkvloer, mooi met elkaar zingen en trots zijn op de mooie CD, die ze daarna samen uitbrengen.  

Op basis van studies van Strati (1999) [1], Alvesson & Berg (1992) [2] en de verschillende gesprekken die ik had bij organisaties als Philips, Ministerie van Economische Zaken, Penta Scope, Randstad, Het Nationale Ballet en het Nederlands Philharmonisch Orkest ben ik gekomen tot de volgende drie niveaus of lagen binnen een organisatie, waarop schoonheid gestalte kan krijgen:

-          het mensniveau; 

-          het organisatieniveau;  

-          beschouwerniveau. 

Schoonheid op het mensniveau in organisaties betreft aspecten als schoonheid als individuele waarde en individueel vermogen om schoonheid te kunnen waarnemen, te waarderen en te kunnen creëren (esthetische sensitiviteit). Op basis van de gesprekken die ik had in organisaties definieerde ik veertien competenties, die organisaties beschouwen als ‘esthetiek verhogend’ zijn. Esthetische sensitiviteit, gewetensvolheid (beroepsethiek), zelfinzicht (met name over de eigen bekwaamheden, het eigen ambacht), leervermogen en vermogen om samen te werken beschouw ik als de belangrijkste vijf competenties die van levensbelang om te kunnen werken aan schoonheid in organisaties.

 

Met schoonheid op organisatieniveau doel ik op de schoonheid in de organisatieaspecten zoals cultuur, samenwerking, processen, inrichting & vormgeving. De schoonheid van een omgeving die schoonheidscreatie biedt, schoonheidscreatie faciliteert, alle zintuigen positief prikkelt en ‘lelijkheid’ corrigeert en uitbant. Veldhoen (2005) [3], baanbrekend architect en ondermeer ontwerper van het veelgeroemde Interpolis-gebouw, onderscheidt een fysieke omgeving (doel: de organisatie van interactie), een mentale omgeving (doel: de creatie van cultuur) en een virtuele omgeving (doel: de mobilisatie van informatie). Dit blijkt een handige ordening om schoonheid bespreekbaar te maken in organisaties.

Het (schoonheids)imago van de organisatie heeft te maken met de inspanningen van een organisatie om mooi gevonden te worden door haar omgeving. Denk hierbij aan de huisstijl, (reclame) uitingen, sponsoring, prijzen voor ‘goed werkgeverschap’ of investeringen in maatschappelijk verantwoord ondernemen (MVO). 

In de volgende afbeelding zijn de schoonheidsniveaus – de schillen van de organisatie – met de belangrijkste aspecten van schoonheid afgebeeld.  

Samenvattend kan gesteld worden dat een organisatie verschillende dragers van schoonheid kent, waardoor gesproken kan worden van schoonheid in organisaties. Terugkijkend op de gesprekken die ik had met velen over schoonheid en op het onderzoek naar bronnen over dit onderwerp, ontstaat langzamerhand een gevoel bij wat schoonheid in organisaties zou kunnen zijn.

Ik heb deze verwoord in de volgende kenmerken van organisatie.

Schoonheidsstrategieën: productieschoonheid en schoonheidsproductie  

Opvallend bij het vaststellen van wat schoonheid in organisaties zou kunnen zijn, zijn de twee richtingen of strategieën die organisaties - veelal onbewust – onderkennen. Enerzijds zijn er organisaties die zich richten op mooie producten of diensten voorbrengen (WAT). Daarnaast zijn er organisaties die deze mooie producten of diensten op een mooie manier willen voortbrengen (HOE). Deze organisaties zijn in mijn beleving in de meerderheid.  

Naar analogie van ‘op een goede wijze de goede dingen doen’ zou je kunnen spreken van twee schoonheidsstrategieën:

 

-          schoonheidsproductie: mooie producten en diensten voortbrengen; 

-          productieschoonheid: op een mooie wijze producten en diensten voortbrengen.
 

En met een vergrotende trap: ‘op een mooie wijze mooie producten en diensten voortbrengen’ (productieschoonheid x schoonheidproductie). 

Organisaties die zich richten op het voortbrengen van mooie producten en diensten duid ik aan met kunstfabrieken. Dit type organisatie heeft als eerste doelstelling om mooie producten en diensten voort te brengen, letterlijk het produceren van schoonheid. Ze leveren producten en diensten die de zintuigen van hun afnemers positief prikkelen. Ze kennen een soort intrinsieke gedrevenheid en vermogen om uit zichzelf schoonheid te produceren. Deze organisatie ‘streeft er voortdurend naar dat haar collectief geproduceerde artefacten door steeds meer mensen, van een steeds hogere esthetische waardering worden voorzien’ (Weggeman, 2003). 

Organisaties die zich richten op een mooie wijze voortbrengen van producten en diensten noem ik operatieteams. Hierbij moet u niet per definitie denken aan een operatie van een mens in een ziekenhuis, maar aan ieder willekeurige operatie die enkel door een samenhangend en –werkend team van disciplines kan worden uitgevoerd.

In dit type organisatie zijn saamhorigheid en teamwork de voorwaarden voor welke output dan ook. In deze organisaties ‘realiseert men haar hoogste potentieel als mensen samen aandachtig schoonheid produceren’ zoals Weggeman eerder stelde. Operatieteams zijn geoliede machines door een goede invulling van samenwerking (cultuur), de esthetische competenties, de fysieke inrichting van de organisatie, de werkplek en mooi leiderschap. Legereenheden, sportteams en verder alle zelfsturende teams zouden voorbeelden kunnen zijn van organisaties waarbij productieschoonheid het eerste doel is. Schoonheid ontstaat haast vanzelf als een bijproduct door een perfecte samenwerking.

Dan tenslotte zijn er nog organisaties waarbij productieschoonheid een voorwaarde lijkt te zijn voor schoonheidsproductie. Dit type organisatie moet blijvend investeren in beiden strategieën. Ik duid deze organisaties aan met kunstgroepen. U kunt hierbij in eerste instantie denken aan organisaties die letterlijk in gezamenlijkheid kunst voortbrengen zoals balletgezelschappen, orkesten en koren.  

Maar daarnaast kan iedere willekeurige organisatie waar op een mooie wijze mooie dingen worden voortgebracht zich kunstgroep noemen.

Organisaties die oog hebben voor schoonheid, zullen werken aan beide strategieën, met wellicht de focus op één strategie. 

Werken aan schoonheid: Esthetisch Verantwoord Ondernemen (EVO)

Om van mooi naar mooier te komen, om tot Esthetisch Verantwoord Ondernemen (EVO) te komen, stellen we - met dank aan de groet relatie met dit onderwerp en de verzamelde best practices Maatschappelijk Verantwoord Ondernemen (MVO), een schoonheidprogramma voor. Ik noem dit het Organisation Beauty Program. Dit programma bestaat uit de volgende vijf processtappen:

 

·          Stap 1: extern oriënteren: wat is de waarde van schoonheid bij afnemers?  

·          Stap 2: intern oriënteren: wat is de waarde van schoonheid en het vermogen om deze te creëren bij afnemers?  

 ·         Stap 3: spiegelen: wat is de huidige gradatie van schoonheid in de organisatie? 

·          Stap 4: kiezen schoonheidsstrategie: productieschoonheid en/of schoonheidsproductie? 

·          Stap 5: opzetten monitoringsysteem. 

·          Stap 6: werken aan schoonheid in uw organisatie: hoe wordt uw organisatie mooier? 

·          Stap 7: communiceren. 

In het boek ‘Schoonheid in organisaties. Op weg naar Esthetisch Verantwoord Ondernemen (EVO)’ dat bij Eburon verscheen worden deze stappen uitgewerkt. 

Wat levert schoonheid op? 

Of schoonheid wat oplevert is een impertinente vraag. Is schoonheid om schoonheid niet genoeg? Onze neiging naar Angelsaksisch denken en handelen vraagt helaas toch om een antwoord om de Nederlandse manager ervan te overtuigen dat deze moet werken aan schoonheid in zijn organisatie. 

Organisaties die zichzelf als ‘mooi’ typeren spreken van een aantoonbare verhoging van trots, betrokkenheid en verhoging van productiviteit bij medewerkers, wat leidde tot een betere financieel rendement en een hogere aandeelhouderswaarde. Net als MVO zou ook EVO in meerdere opzichten iets op kunnen leveren.

Het is nu aan u om schoonheid in uw organisatie aan de orde te stellen. En liever nog, hieraan te werken als een organisatiewaarde of misschien zelfs wel als een nieuw strategie perspectief.

 Artikelen over een vergelijkbaar onderwerp:

levend werken: passie en bezieling
toewijding als drijfveer
inspireren in plaats van motiveren

bron: www.menscentraal.nl