24 januari 2002
stress

'STRESS' BESTAAT NIET

Verrassende resultaten stressonderzoek

Jan Bommerez

Specialist doorbraak- en transformatieprocessen. Verbonden aan
Nieuwe Dimensies Training, Consultancy en Loopbaanbegeleiding

Het woord ‘stress’ is zozeer een deel geworden van het dagelijks taalgebruik dat het lijkt alsof er ergens een soort entiteit bestaat die ‘stress’ heet. Dat is een ongelukkige misvatting. Het woord ‘stress’ staat in de regel voor zo’n wijde verzameling van fenomenen dat het onterecht is om die allemaal onder één noemer te willen plaatsen. Stress is uitgegroeid tot een moderne plaag, een soort spook dat een lange schaduw over ons werpt. Feit is echter dat er concrete oorzaken zijn waardoor iemand de zogenaamde stressfenomenen krijgt en dat die oorzaken of combinatie van diverse oorzaken voor iedereen verschillend zijn.

Boeken

Minder moeten, meer FLOW Jan Bommerez  Omgaan met stress en burnout Bart Verkuil, Arnold van Emmerik Preventie ziekteverzuim, stress en burnout Lyda de Rooij

boeken >> links >>

De systeembenadering

Velen onder ons denken nog in geïsoleerde fenomenen: de analytische aanpak. Dat leidt tot simplistische oplossingen. Stress kan, net zoals andere onderwerpen, benaderd worden met systeemdenken, d.w.z. als een fenomeen dat niet los gezien kan worden van de hele context waarin het verschijnt. Net zoals je bij relatieproblemen de familiare achtergrond van de beide partners en een hele rits andere factoren niet kunt verwaarlozen, zo kun je ook stress niet begrijpen door alleen naar het individu en zijn huidig gedrag te kijken. Op deze manier wordt stress ook teveel benaderd als een individueel probleem. Er wordt in de regel veel te weinig aandacht besteed aan de organisatie waarin het individu werkt: wat is de structuur en de cultuur van die organisatie en hoe draagt dat bij tot de fenomenen van het individu? Wie wordt geworven? Wie wordt bevorderd? Hoe wordt het werk georganiseerd? Hoe is de interne communicatie? In welke markten werkt de organisatie? Welk gedrag wordt beloond en welk gedrag wordt ‘bestraft’? De jarenlange research van Essi Systems toont aan dat stress in zeer hoge mate mede bepaald wordt door de structuren, processen en waarden van de organisatie waarin iemand werkt. In veel gevallen zijn deze organisatiefactoren de dominante factor. Hoe gezond een individu ook is als hij begint, hij zal uiteindelijk opbranden als hij in een disfunctionele organisatie werkt. Een bank had bijvoorbeeld een sterk verhoogd ziekteverzuim bij managers na een efficiencyslag waarbij diverse kantoren werden gesloten. Als ‘oplossing’ werd een stressbeheersingsprogramma voor de managers voorgeschreven. Dat loste niets op. Bij nader onderzoek door Essi bleek de oorzaak vooral te liggen in een structureel probleem: de managers hadden na de reorganisatie gewoon teveel mensen onder zich. Zodra dat aspect werd aangepakt viel het ziekteverzuim bij de managers dramatisch terug. Een ander bedrijf met hoog ziekteverzuim kwam eveneens niet veel verder na een stressmanagement programma. Ze schakelden Essi in voor verder onderzoek en de diagnose luidde: zwakke procedures om aan die dingen te komen die medewerkers nodig hadden als input voor het volbrengen van hun taak en een te gecentraliseerde besluitvorming. Bij de werknemers werd eveneens een probleem gevonden met name rond het stellen van prioriteiten. Toen deze factoren werden aangepakt verminderde het ziekteverzuim zeer opmerkelijk. Conclusies: als een organisatie niet naar haar eigen systemen, processen en waarden wil kijken in relatie tot stress, ziekteverzuim en burn-out zal menige pleister geplakt worden op een houten been.

Mannelijke en vrouwelijke energie

De mannelijke benadering (linker hersenhelft) is binnen de bedrijfswereld nog steeds dominant: taakgericht, analytisch, efficiencygericht, kostengedreven. De stijgende cijfers i.v.m. stress, burn-out en instroom in de WAO geven aan dat we aan een paradigmawissel toe zijn. De vrouwelijke benadering dient een inhaalslag te maken, niet ten koste van de mannelijke benadering, maar om de balans te herstellen. De vrouwelijke benadering (rechter hersenhelft) gaat over zaken als relatiegerichtheid, gevoelens (de tegenpool van het analytisch denken) en effectiviteit. Terwijl in een statische maatschappij de voornaamste vraag is: ‘hoe kunnen we wat we doen beter doen?’ (efficiency), is in een snel veranderende maatschappij de voornaamste vraag: 'doen we nog wel de juiste dingen’ (effectiviteit). Het is bijvoorbeeld opvallend hoe het oude taakgerichte paradigma het organisatiebelang laat voorgaan op het individuele belang. Organisaties hebben er binnen dat paradigma belang bij om hun medewerkers gestresst te houden, op een wijze die het organisatiebelang dient. Voordeel: gedreven workaholics zorgen ervoor dat dingen gebeuren binnen deadlines en ze melden zich niet ziek. Nadeel: ze vallen er af en toe bij neer op de vloer. Er is gewoon meer behoefte aan de zorgende vrouwelijke kant. Het is zelfbedrog om niet te zien dat op de langere termijn het organisatiebelang geschaad wordt door het individuele belang te schaden.

Individuele verschillen

Elk mens is absoluut uniek en dat geldt ook voor het onderwerp stress. Er zijn, blijkens het onderzoek van Essi Systems, heel duidelijke verschillen rond het onderwerp stress, onder andere gelinkt aan onderwerpen zoals geslacht, leeftijd en plaats in de hiërarchie (om slechts enkele factoren te noemen). De research resultaten rond deze drie factoren zijn als volgt:

a. Jongere werknemers zijn stressgevoeliger op het werk dan oudere werknemers

De hypothese dat jongere mensen vanwege hun jonger lichaam beter kunnen omgaan met stress blijkt verkeerd te zijn. Jongere respondenten in het onderzoek bleken meer te lijden onder allerlei veranderingen en spanningen dan oudere collegae en ze deden ook minder inspanningen om preventief voor hun gezondheid te zorgen. Ze vertoonden meer negatieve emoties en meer disfunctionele gedragspatronen (alcohol, drugs, overmatig eten) dan hun oudere collegae.

b. Vrouwen reageren anders op werkstress dan mannen

Mannen zijn bijvoorbeeld minder alert voor de eerste signalen van negatieve stress. Ze zijn minder in contact met hun lijf en gaan gewoon door ondanks toenemende signalen. Ze komen daarom in zwaardere burn-outs terecht dan vrouwen. Ook hartaandoeningen en te hoge bloeddruk komen vaker voor bij mannen. Vrouwen haken sneller af als de werkdruk stijgt (meer ziekteverzuim), maar ze komen minder vaak in extreme situaties terecht. Mannen kunnen verder ook veel minder goed dan vrouwen omgaan met spanningen in de relatie of het gezin.

c. De zwaarste stress in deze tijden van intense verandering komt niet, zoals vaak verondersteld, voor bij hogere management niveaus maar bij uitvoerende medewerkers.

De medewerkers met de minste invloed op de gebeurtenissen lijden het meest onder de stress van intense en frequente veranderingen. Er is tegenwoordig meer slapeloosheid, hoofdpijn en rugpijn bij de lagere hiërarchische niveaus dan bij de hogere. En deze medewerkers zijn vaak de laatste om een stressmanagement programma te krijgen.

Conclusie:

We dienen bij stressmanagement veel meer oog te hebben
voor organisatieaspecten en individuele verschillen.

Soortgelijke artikelen:
Maslov en burnout
minder werk, minder gek
woorden aan het werk - burnout
duurzaam vol vuur aan het werk
stress, overspannen en burnout
nog steeds in balans na burnout
stress, de onzichtbare slijtageslag
stress bestaat niet - verrassende resultaten stressonderzoek

Even voorstellen: Jan Bommerez

S: www.nieuwedimensies.nl
S: www.stressweg.nl

bron: www.menscentraal.nl