8 juni 2004
leiderschap

PERSOONLIJK LEIDERSCHAP ALS BASIS
VOOR DIENEND LEIDERSCHAP

De ontwikkeling van leiderschap

Marjolein Rikmenspoel

Leiderschap is een veelgebruikte term. Maar wat houdt het eigenlijk in? Is leiderschap een competentie? Is leiderschap alleen voorbehouden aan leidinggevenden en managers? En wat is de betekenis van coachend of inspirerend leiderschap? Dit artikel gaat in op verschillende facetten van leiderschap.

Introductie

Er bestaan verschillende definities van leiderschap. De gebruiker van deze term doelt meestal op de capaciteit om mensen aan te sturen en hen te leiden in de richting van een visie. Een effectief leider haalt gestelde doelen. Covey hanteert hiervoor de termen: ‘path-finding’ (visie en richting) ‘aligning’ (strategie ontwerpen), ‘empowering’  (mensen coachen in de gewenste richting) en ‘modelling’ (zelf een voorbeeldfunctie vervullen). Zo gezien is leiderschap een overkoepelende term voor een aantal competenties, zoals visie, plannen en organiseren, innovatief handelen, motiveren en besluiten nemen. Een leider bepaalt de koers en gaat voor ‘de troepen’ uit.

Maar de ideeën over leiderschap veranderen geleidelijk aan. Het lijkt te beperkt om leiderschap te reduceren tot de betekenis van een goede aanvoerder zijn van de organisatie met uitdagende ‘targets’, waarin de mensen, werknemers, worden gezien als middel tot een doel. In dit artikel geef ik mijn visie op persoonlijk leiderschap als basis voor dienend leiderschap.

Een geschiedenis in vogelvlucht

In een ver verleden werd leiderschap beschouwd als door God gegeven en het was daarmee een opdracht. Deze invulling van het begrip was tekenend voor een tijd, waarin sterk hiërarchisch en paternalistisch werd gedacht (denk bv aan de Egyptische farao). De scheiding van kerk en staat bestond nog niet. Men was koning bij de gratie Gods en had aanzien omwille van geboorte en stand (adel). Zij die de macht hadden, waren dus uitverkorenen, geroepen tot het aanvoeren, al dan niet in oorlog, van het eigen volk dat ongeletterd en onderdaan was. Een leider werd aangewezen door God en leiderschap was synoniem met geestelijk leiderschap. Of er in de praktijk van hoge idealen iets terecht kwam is een tweede.

Tegenwoordig ligt het ingewikkelder. In het Westen van na de Verlichting wordt een (politiek) leider democratisch gekozen en is de macht van koning(-in) beperkt. Leiderschap wordt niet gegeven, maar ontwikkeld en leidt zo tot het geleidelijk bestijgen van treden op de carrièreladder. Leiderschap is daarmee meer en meer geworden tot iets dat verworven wordt middels de ontwikkeling van persoonlijke kwaliteiten, het verwerven van kennis en ervaring.

In (commerciële) organisaties werkt dit soms wel, soms niet zo. Er zijn verschillende manieren en redenen waarop en waarom iemand op een hogere, leidinggevende post terecht komt. Dat verklaart waarom ook hooggeplaatste personen soms (aspecten van) leiderschap ontberen. Een bedrijf gaat echter niet meer automatisch over aan de oudste zoon.....

Het denken over leiderschap is voortdurend aan ontwikkeling onderhevig. Een leidinggevende behoort nu behalve over kennis en werkervaring ook te beschikken over persoonlijke kwaliteiten: dient te beschikken over sociale vaardigheden en hoort mensen te coachen, ze te stimuleren. Je zou dit coachend of inspirerend leiderschap kunnen noemen. Je zou ook kunnen zeggen dat er meer aandacht is voor ‘softe’ factoren, voor meer vrouwelijke eigenschappen.

Onder invloed van de complexiteit van de tegenwoordige maatschappij (globalisering, broeikaseffect, lage- lonenlanden, interculturele dialoog) worden in de huidige tijd steeds meer eisen worden gesteld aan bedrijven en organisaties en dus aan hun leidinggevenden.

Het begrip leiderschap krijgt mettertijd telkens een nieuwe invulling. Het nieuwste paradigma luidt: persoonlijk leiderschap als basis voor dienend leiderschap.

Persoonlijk leiderschap zou je gemakshalve kunnen opvatten als de mate waarin iemand in staat is het eigen leven vorm te geven. Iemand die persoonlijk leiderschap vertoont, toont een grote mate van persoonlijke effectiviteit. Covey noemt dit de kern van persoonlijk leiderschap: hoe krijg je jezelf in de richting waarin je zelf ook wilt gaan? Kernbegrippen zijn: visie, moed om beslissingen te kunnen nemen en ook doorzettingsvermogen. Het betekent een eigen koers willen en durven varen.

Persoonlijk leiderschap heeft dus niet direct iets te maken met het uitoefenen van een functie als leidinggevende en hoeft ook helemaal geen betrekking te hebben op een werksituatie. Een kunstenares is persoonlijk effectief als zij in staat is om zichzelf zo uit te drukken als zij dat wil door middel van het verwerven van techniek en het benutten van haar talent. Als zij graag goed wil verkopen en in vele galeries haar werk kan tonen, is zij persoonlijk effectief, maar ook haar buurman de hobbyist is dat als hij geniet van zijn eigen werk. De vraag of je geslaagd bent in het leven, draait dan veel meer om de eigen voldoening over het bereiken van zelfgestelde doelen en niet om de vraag of er maatschappelijk succes is behaald. Vergelijk het maar met een bergbeklimmer die geniet van het uitzicht na een pittige klim en diverse hoogtestages. Hij heeft zichzelf overwonnen.

vervolg van artikel

<< Previous    [1]  2    Next >>