13 februari 2002
lessen van burnout

MINDER WERK, MINDER GEK
BURNOUT

De huidige hang naar luxe, continu bereikbaar zijn, het tweeverdienerschap en de opkomst van de meritocratie en de hoofdarbeid vertellen maar een deel van het verhaal. De slingerbeweging van de geschiedenis zegt minstens evenveel over de huidige werkgekte.

1960-1980

In de jaren zeventig stonden bij de discussie over werk en geld bijvoorbeeld de 'nieuwe vrijgestelden' centraal: hooggeschoolde en goed betaalde lieden die van hun hobby hun werk maakten en veel minder uren werkten dan waarvoor ze werden betaald. In die jaren was het idee van prestaties leveren op de achtergrond geraakt. Werk was vooral een speelplaats voor persoonlijke groei.

Na de krapte op de arbeidsmarkt van de jaren zestig rekenden de nieuwe vrijgestelden nog steeds op baanzekerheid. Dit gevoel van zekerheid had zijn weerslag op scholieren en studenten. Die hadden geen haast. Wie met twintig 'pas' ging studeren, hoorde allerminst tot de oudsten van zijn jaar. Ook was niemand was bang dat' ie ooit te oud zou zijn voor een leuke baan, ook niet wanneer hij pas met dertig ging werken. 

1980-2000

Echter, het tij keerde. Twee oliecrises, stijgende werkloosheid, stagnerende groei, hardnekkige inflatie en grote overheidstekorten konden niet meer worden genegeerd. Veel van de economische problemen in Nederland werden toegeschreven aan een te omvangrijke overheid en aan de Dutch Disease: te veel praten en te weinig werken. Er werd bezuinigd, omgebogen en afgeslankt. Niet alleen werden de overheidsuitgaven beteugeld, ook de rendementen van bedrijven moesten omhoog. Persoonlijke groei moest wijken voor marktwerking en resultaatverantwoordelijkheid.

In 1987 kon het maandblad Intermagazine onder de kop 'Weggezuiverd' de nieuwe vrijgestelden als 'paria's van het no nonsenstijdperk' ten graven draven. Jacobse en Van Es, de alter ego's van Kees van Kooten en Wim de Bie, verwoordden de veranderde tijdgeest voortreffelijk met kreten als 'samen voor je eige' en 'geen gezeik, iedereen rijk'.

Naarmate betaald werk in de jaren tachtig schaarser werd, werd het steeds meer op een voetstuk geplaatst. Logisch. Als iets niet meer vanzelfsprekend is, ga je het pas echt waarderen. Er werd hard gewerkt om uit de klauwen van het werkloosheidsmonster te blijven.

De nieuwe zakelijkheid sloeg echter door naar een blind efficiencystreven. De vrije markt was daarmee synoniem. Toen in 1989 de Muur viel, was helemaal het hek van de dam. Het eind van het communisme werd gezien als de legitimatie van de markt. Marktwerking werd heilig. Korte termijn-resultaten moeten omhoog. Alleen door met steeds minder mensen meer werk te verrichten, kunnen bedrijven hun winst met een constant percentage opvoeren en aandeelhouders tevreden stellen. En de wil van de aandeelhouders (of zijn het beleggers en speculanten?) is binnen de vrije markt wet.

De bejubeling van de markt ging hand in hand met de verering van geld. Geld is de gemeenschappelijke noemer waaraan je succes afmeet. Hebzucht is niet meer iets om je voor te schamen. Productiviteit is het enige wat telt.

2000-heden: druk, druk, druk

Inmiddels leven we in 2001, is de economische crisis achter de rug, groeit de economie lustig en heersen er grote tekorten op de arbeidsmarkt. Niettemin blijven rusteloosheid, onzekerheid en angst bestaan. Voor zover studenten niet buffelen vanwege de tempobeurs, willen ze zo jong mogelijk afstuderen om hun kansen op de arbeidsmarkt te vergroten. Hoe jonger ze zich bij een bedrijf aanmelden, des te groter schatten zij de kans dat ze worden aangenomen en dat ze razendsnel carrière kunnen maken. Tegenwoordig moeten ze 'het' immers voor hun veertigste hebben gemaakt.

Geen wonder dat vooral hoger opgeleide jongeren last hebben van een hoge werkdruk, zoals blijkt uit onderzoek van de Stichting Kwaliteitsbevordering Bedrijfsgezondheidszorg (SKB). De tijdbestedingonderzoeken van het Sociaal en Cultureel Planbureau (SCP) laten bovendien zien dat zij het tussen hun dertigste en vijftigste drukker dan ooit hebben met de combinatie werk, het volgen van opleidingen en huishouden - het leven is voor die leeftijdsgroep een inspannende triatlon.

Ogenschijnlijk staat het geconstateerde tijdgebrek op gespannen voet met de sedert 1982 doorgevoerde arbeidstijdverkorting (ATV). Bij nadere beschouwing blijkt echter dat de opmars van tweeverdieners de ATV tenietdoet en dat er per huishouden steeds meer betaalde arbeid wordt verricht.

Bovendien worden de contouren van een 'zwoegende elite' steeds scherper. Anders dan de nieuwe vrijgestelden die minder werkten dan waartoe ze verplicht waren, maakt de zwoegende elite juist langere werkweken dan waarvoor ze officieel wordt ingehuurd en werkt ze dag en nacht.

Zo is werk het middelpunt van alles geworden. 'Druk, druk, druk. De zaak loopt als een dolle!' Met die woorden typeerde Youp van 't Hek het gebral van de druktemakers van de jaren negentig.  

Actie reactie

Actie roept reactie op. Daaraan is het te danken dat we niet aan vlijt ten onder zullen gaan. Zoals het luie leven van nieuwe vrijgestelden niet eindeloos kon duren, zo kan de werkgekte evenmin blijven voortbestaan. De wal zal het schip keren. Die kentering zal mede om economische redenen plaatsvinden.

Immers, in de economie van de hoofdarbeid is de mens de kritische succesfactor. Daarom wordt er wel eens gezegd dat je op alle productiefactoren moet afschrijven, maar dat je kunt bijschrijven op mensen, omdat die zich ontwikkelen. Wanneer echter de 'kritische succesfactor' met bosjes tegelijk opbrandt, moet je mensen wel degelijk afschrijven. De onlangs weer gestegen instroom in de WAO komt grotendeels voor rekening van mensen met psychische klachten. Wie een duurzame economische ontwikkeling beoogt, moet zorgen dat mensen het tempo kunnen bijbenen.

Overeenkomst: stresspreventie en milieutechnologie

Zoals de vervuiling van water, bodem en lucht in de jaren zestig en zeventig het onbedoelde bijeffect was van een snelle industriële groei, zo lijkt de epidemie van psychische arbeidsongeschiktheid het onbedoelde bijeffect van een snelle groei van de economie van de hoofdarbeid. De mensen van nu met een burn-out zijn de dode vissen in de Rijn van weleer. Duurzame economische groei heeft behalve schoon water ook heldere hoofden nodig.

Daarom huren werkgevers bedrijven in om opgebrande mensen te genezen en om werkstress te voorkomen. Deze nieuwe dienstverleners zijn vergelijkbaar met de milieutechnologen die sinds de jaren zeventig worden ingehuurd en aan wier inspanningen het mede te danken is dat er weer blauwe reigers staan langs sloten waarin weer kikkers kwaken.

Waarschijnlijk zal de stresspreventie zich ontwikkelen op een manier die vergelijkbaar is met de milieutechnologie. In eerste instantie werd milieuvervuiling tegengegaan door filters te plaats op schoorstenen om giftige stoffen op te vangen. Deze end-of-pipe oplossing was in feite een lapmiddel. Tegenwoordig houden ingenieurs al bij het ontwerp van productieprocessen rekening met het milieu.

Zo is stresspreventie nu ook nog vaak een kwestie van symptoombestrijding: een cursus timemanagement hier en een massageapparaat daar. In de toekomst zal al bij het organiseren van werkprocessen rekening worden gehouden met stresspreventie en wordt het tegengaan van langdurige negatieve stress een integraal onderdeel van het takenpakket van de managers. Dan ook worden pauzes en lummeltijd weer in ere hersteld, leren werkers in de economie van de hoofdarbeid hoe ze het evenwicht handhaven tussen distantie en betrokkenheid en zullen ze leren hun krachten te spreiden over hun hele loopbaan.

Onthaasten

Daarnaast ondernemen mensen zelf actie tegen de werkgekte en het tijdgebrek. Wat dat betreft heeft de huidige burn-out epidemie heilzame neveneffecten. Slachtoffers en hun omgeving gaan anders leven. In 2000 adviseert de Almeloër Herman Finkers, compleet met rastapruik, zijn gehoor: 'Kalm aan en rap een beetje.'

Onthaasten, in januari 1997 door Margreeth de Boer geïntroduceerd en aanvankelijk vooral voorwerp van spot, wordt steeds serieuzer genomen. De in 1999 overleden filosoof Arnold Cornelis verwoordde de essentie ervan voortreffelijk: 'Je moet zelf niet harder gaan lopen als de tijd harder gaat (..) Het enige juiste antwoord op de versnelling van deze tijd is innerlijk vertragen, anders raak je het stuur kwijt.'

Is het gek dat Hans van der Kooij in februari van dit jaar door een zware jury uit de top van het bedrijfsleven werd uitgeroepen tot 'Manager van het Jaar'? Van der Kooij geeft leiding aan een 320 medewerkers tellend softwarebedrijf. Een beursgang wil hij niet. 'Dat brengt veel te veel onrust in het bedrijf.' Op het moment van zijn uitverkiezing genoot hij van een sabatsverlof van een jaar. Nee, het is niet raar dat een onthaastende ondernemer in het zonnetje wordt gezet. Hij staat symbool voor de ophanden zijnde kentering in de werkgekte:

Werk of gekkenwerk? Waarom staat werk in een rijk land op een voetstuk? Waarom zijn we constant buiten adem? Waar komen de werkgekte, de werkdruk en het tijdgebrek van tegenwoordig vandaan? En minstens zo belangrijk: hoe komen we er weer vanaf en komen we weer op adem? Hoe zorgen we dat werk weer een gezonde plaats in ons leven inneemt?

Onthaastende mensen hebben niet alleen een prettiger leven, ze worden ook productiever. Doordat ze minder verbeten werken hebben ze een helderder hoofd en werken ze effectiever in de economie van de hoofdarbeid. Dit economische argument voor onthaasting geeft de tijdgeest een slinger de andere kant op en daardoor wordt voorkomen dat we ons door ons werk gek laten maken.

Uit: Werk of Gekkenwerk - Ideeën voor een leven in balans, Annegreet van Bergen, Uitgeverij Het Spectrum (2000) ISBN 90 274 7224 6

Soortgelijke artikelen:
Maslov en burnout
minder werk, minder gek
woorden aan het werk - burnout
duurzaam vol vuur aan het werk
stress, overspannen en burnout
nog steeds in balans na burnout
stress, de onzichtbare slijtageslag
stress bestaat niet - verrassende resultaten stressonderzoek

bron: www.menscentraal.nl